اصول مبرهن است و آيه متضمن چند حكم است يكى آنكه رمى بمعنى قذف بزنا است چه در ما تقدم دانسته شد كه ثبوت زنا به چهار گواه است و اينجا ميفرمايد كه * ( ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ ) * پس از اين معلوم شد كه مراد برمىگزيند قذفست بزنا و اجماع امت نيز بر اينست دوم آنكه در حد عفت مقذوفه شرط است و اليه اشار بقول المحصنات و مراد باحصان تزوجست به جهت ثبوت اجماع بر وجوب حد بقذف غير متزوجه اما در قذف غير عفيفه تعزير واجب است مگر مقذوفهء مشهوره باشد بزنا بر وجهى كه مستنكف نباشد از مخاطبه بقذف فحينئذ بر قاذف حد و تعزير نيست سيم آنكه حد قذف در صورتيست كه قاذف در قذف اثبات زنا نتواند كرد نزد حاكم و ثبوت آن يا باقرار است چهار بار و يا به چهار شهود عادل در مجلس واحد كه متفرق نباشند بلكه متفق باشند بر فعل واحد به وصف واحد با اتحاد زمان و مكان و ابو حنيفه نيز بر اين است و نزد شافعى اتحاد مجالس شهود شرط نيست و اصحاب ما بر آنند كه ثابت مىشود بسه مرد و دو زن يابد و مرد و چهار زن به تفصيلى كه در كتب فقهيه مسطور است چهارم آنكه قاذف را هشتاد تازيانه ميبايد زد خواه حر باشد يا عبد خواه مرد يا زن به جهت عموم لفظ و تنصيف در عبد جايز نيست مگر در زنا پنجم آنكه شهادت قاذف مقبول نيست ما دام كه بر صفت فسق باشد ششم آنكه قاذف محكومست بفسق و ايندليل است بر آنكه قذف كبيره است چه صغيره منافى عدالت نيست مگر در صورت اصرار هفتم آنكه قاذف اگر توبه كند شهادت او مقبول است نزد ما و نزد شافعى و اكثر تابعين بنا بر آنكه الا الذين تابوا كه بعد از اين مذكور ميگردد مستثنى باشد از قوله * ( وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً ) * كه عطفست بر جزاى شرط پس آن از جملهء جزا باشد و معنى آنكه آنان كه قذف كنند و به چهار گواه اثبات زنا نتوانند كرد هشتاد تازيانه بزنند و شهادة او را قبول نكنند * ( إِلَّا الَّذِينَ تابُوا ) * مگر آنان كه توبه كنند * ( مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ) * از پس اين قذف كه ديگر قذف نكنند خواه محدود شده باشد يا نه * ( وَأَصْلَحُوا ) * و باصلاح آرند نيت خود را در ترك قذف و عزم بر استمرار ان تا اسم فسق از ايشان برخيزد و مقبول الشهادة شوند و نزد بعضى با وجود استمرار ناچار است كه عمل صالح از قاذف تايب صادر شود اگر چه اندك باشد * ( فَإِنَّ اللَّه ) * پس بدرستى كه خدا * ( غَفُورٌ ) * آمرزنده است گناه بندگان را * ( رَحِيمٌ ) * مهربان بر گروه توبه كنندگان ابو حنيفه ميگويد كه شهادت قاذف قبول نيست تا آخر عمر مگر گاهى كه قبل از اقامت حدود بر او يا پيش از تماميت آن گواهى دهد بنا بر آنكه و او در كريمهء وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ از براى استينافست و استثنا از فاسقين پس فسق از تايب مرتفع باشد و شهادت او غير مقبول بعد از توبه و قول اول حق است و معظم صحابه